چکيده:
فرش آئينه اي زنده از فرهنگ ترکمنها در طول تاريخ و از جمله نشانه هاي فرهنگ و تمدن عميق و تنومندي است که نه تنها در مقابل هجوم بيگانگان و اقوام مختلف داخلي و خارجي سخت و مقاومت کرده بلکه به گونه اي رفتار نموده، فرهنگ تحميلي بيگانه را در خود حل کرده است و به آن سيماي ترکمني بخشيده تا آنجا که تاريخ ياد مي کند، ترکمن با فرش و فرش با ترکمن شهرت داشته است. فرش همچون درختي است که ريشه در ژرفاي خاک صحرا و شاخه اي در بلنداي کوههاي البرز و سايه بر سر مردمي وارد مي کند که قرنهاست از نسلي به نسل ديگر انتقال داده و به همراه خود حمل کرده و با آن زندگي مي کنند و با آن انس و محبت دارند.
فرش ترکمن با وجود گسترش صنايع ماشيني همچون فرش کاشان يا اصفهان که بستر دلپذير انساني را مورد هجوم و يورش قرار داده، جايگاه طولاني و خاص خود را در کانون خانواده حفظ کرده، چرا که کيفيت استثنائي اين کالاي نفيس و لوکس موجب گذر آن از مرزهاي تاريخ به زمان حال شده و به آينده نيز امتداد خواهد داشت. در اين مقاله سعي مي کنيم چالشهاي فرش دستباف ترکمن را به تصوير بکشيم و جنبه هاي مختلف آن را از ديدگاه هنر و اقتصاد مورد ارزيابي قرار دهيم؛ سپس راه حلهاي رشد و توسعه آن پيشنهاد مي دهيم بدان اميد که مورد استفاده دست اندرکاران اين صنعت گهربار قرار گيرد.
فرش در قالب هنر و اقتصاد:
اگر فرش را يک زير انداز معمولي قلمداد کنيم در قالب تئوريهاي اقتصادي مي گنجد و اگر شاهکارهاي منحصر به فرد طراحان بزرگ آن را به ميان آوريم جز يک اثر هنري در تعريف ديگر نمي گنجد. با اين دو تفسير اگر فرش دستباف با الهام از هنر در عرصه توليد قرار گيرد به مرور اثر هنري خود را از دست مي دهد کما اينکه امروز نقشهاي فرش ماشيني کپي همين فرشهاي دستباف ترکمن است. در يک نتيجه گيري چنين ترسيم مي کنيم که يک ارتباط درستي بين هنر و اقتصاد بوجود آوريم زيرا در جهان امروز عرضه و تقاضا از اراده انساني و بر اساس مکانيزم بازار است و چرخهاي عظيم و غول آساي صنعت لحظه اي از چرخش باز نمي مانند و بهترين آثار هنري و خلاقيتهاي بشري بر مبناي مطالعات اقتصادي ارزيابي مي شود. حال براي ايجاد تفاوت بين هنر و اقتصاد چه بايد کرد و چه تدبيري انديشيد، اگر هنر جايگاه خود را در دنياي پر رمز راز فرش از دست دهد، اقتصاد حاکم خواهد شد و در صورتيکه اقتصاد غالب باشد پس از مدتي ارزش واقعي هنر فرش دستباف از بين خواهد رفت.
براي نجات هنر فرش بافي و بالا بردن تنوع فرش ترکمن به اين نتيجه مي رسيم که بايد مراکز هنري و افراد فعال را خلاق کنيم و از آنان بخواهيم تا طرحهاي نويني را پيشنهاد دهند و در ميان توليدکنندگان توزيع کنيم تا هنر در اختيار اقتصاد پويا قرار گيرد.
ابعاد جهاني فرش دستباف ترکمن:
بيش از 80 درصد صادرات فرشهاي دستباف ترکمن به کشورهاي آلمان، ايتاليا، انگلستان، فرانسه، آمريکا و ژاپن صادر مي شود و کشورهائي مانند چين، پاکستان، هند و نپال رقباي عمده فرش ما در بازارهاي جهاني هستند که اخيراً کشور ترکيه نيز به جمع آنان اضافه شده است. اين کشورها در کميت برتري دارند زيرا فرشهاي ارزان قيمت بدليل داشتن نيروي کار ارزان توليد مي کنند.
در بررسي رکود بازار جهاني فرش دستباف اين نکته بخوبي نمايان مي شود که اغلب کساني که طي ده ساله اخير به جمع صادرکنندگان پيوسته اند از اطلاعات تخصصي در توليد فرش دستباف برخوردار نيستند و ازطرفي سيستم مديريت اغلب صادرکنندگان فرش ترکمن به شيوه سنتي است که امروزه در اروپا و آمريکا از جايگاه خوبي برخوردار نيستند و عدم صدور فرش به ايالات متحده نيز موجب کاهش سهم فرش ترکمن هاي ايران در بازار جهاني نسبت به بيست ساله اخير شده است. بحث اساسي در مورد رکود فرش دستباف ترکمن در بازارهاي جهاني، رقباي کپي کننده هستند؛ تا يک دهه قبل اغلب رقبا با کپي نقش فرش دستباف ترکمن در بازارهاي جهاني حضور فعال داشتند و با ايجاد وقفه در فرش ترکمن بعلت عدم توليد مطابق سليقه مصرف کننده از يک طرف و تغيير سيستم بازرگاني توسط شرکت هاي بزرگ اروپائي از طرف ديگر کشورهاي رقيب از جمله چين و هندوستان با تجدد سازماني در امر توليد سيستم خدمات صادرات، رشد شتاباني داشتند.
فرش دستباف از منظر اقتصاد:
گستردگي فرش دستباف در ترکمن صحرا بسيار شگفت انگيز است، بطوريکه در تمامي منطقه، چه در مراکز شهري، چه در مراکز روستائي و همچنين در ايلات و عشاير نيز قاليبافي متداول است. اين صنعت بزرگترين منبع ارتزاق قوم ترکمن بوده و هست. علاوه بر آن، با توجه به اينکه در مناطق روستائي بافت آن رواج بيشتري دارد مي تواند با فصلي بودن فعاليتهاي کشاورزي و دامداري و اوقات فراغت روستائيان در ساير فصول کسري درآمد روستائيان را جبران نمايد و در اوقات بيکاري مي تواند به عنوان کمک هزينه زندگي باشد و هم يک پديده هنري است که مايه افتخار همه ما ترکمنهاست.
از آنجا که اقتصاد کل کشور بيمار شده است، نقش اين صنعت نيز کم کم در چرخه اقتصاد کمرنگ تر شده است. با اين حساب با يک برنامه ريزي صحيح مي توانيم نيروهاي جوان را به اين سمت سوق دهيم تا منطقه ترکمن را از مسائل بيکاري و فقر نجات دهيم و در سازمانهاي دولتي اين اعتقاد نهادينه شود که فرش دستباف يکي از بزرگترين صنايع اشتغال زا مورد توجه و عنايت قرار گيرد.
در واقع ابتدا بايد مهمترين مسائل داخلي فرش را حل و فصل نمائيم تا مشکلات صدور آن به دنياي خارج کاهش يابد و جايگاه آن را در اقتصاد مورد ارزيابي قرار دهيم و تثبيت شود که آيا فرش ارزش هنري دارد يا اقتصادي و يا هر دو. قابل ذکر است هر هنري که در قالبي قرار گيرد، تبديل به کالا مي شود، پس نياز به برنامه ريزي و سرمايه گذاري خاص لازم است و تحقيق و مطالعه و آموزش هاي جديد و نظارت و کنترل را مي طلبد و کشورهائي مثل چين، هند و ترکيه نقشهاي فرش ترکمن را تقليد مي کنند و بافتهاي ريزتر و رنگهاي زننده تر به بازارها عرضه مي کنند. علت اين موفقيت آنان برنامه ريزي دقيق و سياستهاي حمايتي است که در مورد صادرات و توليدات فرش و بافندگان دارند.
 
تبليغات فرش دستباف:
مدتهاي مديدي است که هيچگونه تبليغي براي فرش که نشانه اي از خلاقيت و هنر ترکمن ها و تکيه اقتصادي ما در زمينه هاي مختلف است، صورت نگرفته، ولي براي فروش فرش ماشيني تبليغات قابل توجهي را از راديو، تلويزيون و ساير رسانه ها ارائه مي شود، علت آن را مي توان چنين ذکر کرد که توليد کنندگان فرش دستباف، اکثرا خرده پا هستند و توانائي تبليغات را ندارند ولي فرش ماشيني که صاحبان آن منابع عظيمي از ثروت و درآمد را در اختيار دارد با تبليغات محدوديتي ندارند و در اينجاست که نقش دولت و اتحاديه هاي بافندگان ظاهر مي شود؛ دولت با حمايت خود از جمله پرداخت يارانه هاي کلان در جهت رشد توليدات مي توانند بافندگان خرده پا را زنده نگه دارد. از طرف ديگر اين بافندگان خرده پا نيز بدليل عدم دسترسي به منابع مالي بانکها در واقع نبود فرصتهاي برابر در اقتصاد ايران نمي توانند رشد يابد.
متوليان فرش دستباف:
ضرب المثل معروف جامعه ما حکايت " دو تا شدن آشپز و شيرين يا شور شدن غذا " در مورد صنعت فرش نيز صدق مي کند. حضور سازمان هاي مختلف براي تصميم گيري در صنعت فرش از جمله: جهاد سازندگي، بهزيستي، کميته امداد، وزارت تعاون، شرکت فرش با سابقه 65 ساله، بخش خصوصي، اتحاديه هاي روستائي و دلالان؛ که بوروکراسي مملکت چنين است که اصولاً سازمانهاي موازي در خدمت يک هدف هستند که اين موازيها در فرش دستباف لطمات جبران ناپذيري به بازار خارجي وارد مي کنند و مضافاً اينکه عملکرد اين سازمانها کاملاً با هم متفاوت است. جهاد سازندگي در بخش روستاها صنعت فرش را توسعه داد که صرفاً از جهت ايجاد اشتغال براي بانوان در غالب تشکلهاي توليدي که بيشتربافي در اولويت است تا بهينه بافي. وزارت تعاون هم بخش شهري را به عهده دارد در حاليکه صنعت فرش چهره مشخص شهري يا روستائي ندارد. بجاي اين همه سازمانهاي موازي بهتر است دولت تدبيري انديشد که خود متولي قاليبافي باشد و رسيدگي به وضعيت معيشتي و درماني و بازنشستگي قاليبافان را عهده دار باشد.

آموزش و تحقيق در فرش دستباف:
آموزش بافت فرش سينه به سينه و از همان خانه هاي محلي قاليبافي نشأت مي گيرد که در صورت برنامه ريزي و حمايت از همان آموزشها استفاده بهينه از تحصيل هاي موروثي امکان پذير خواهد بود. آموزش رنگرزي از رنگرزيهاي باتجربه به انتقال تجربه همراه با علم به علاقه مندان فرش کمک مي کند و گشودن رشته اي در دانشگاهها و مراکز آموزش عالي پيرامون تحقيق فرش از موجبات تحقيق است. مهمترين عوامل تحقيق عبارتند از: تحقيق جهت استفاده از اصول علمي براي بهينه سازي ابزار بافت، توليد رنگهاي طبيعي، کيفيت بافت فرش با حفظ اشتغال، گسترش مراکز توليد، بازار و اطلاعات بازار يابي، ايجاد بانک اطلاعاتي تحقيقاتي و ارتباط آن با شبکه جهاني اينترنت، بهينه نمودن آموزشهاي کوتاه مدت، ميان مدت و بلند مدت ، اصلاح و استاندارد کردن دار قالي و مواد اوليه، بهداشتي کردن کارگاهها، پوشش بيمه، مديريت صحيح، يافتن شرکاي معتبر خارجي.
نتيجه گيري:
نقش اقتصادي فرش دستباف در زندگي خانواده ها، بخصوص زنان بر کسي پوشيده نيست و اين امر درسطح بين المللي اهميت دارد و دستيابي به توسعه واقعي بدون در نظر گرفتن زنان که نيمي از جمعيت استان گلستان را تشکيل مي دهد ميسّر نيست. از دير باز هنرهاي دستي به زنان ترکمن نسبت داده مي شود چرا که زنان ترکمن زمينه هنر را در وجود خود بطور نهادي دارند و به وقت فراهم شدن شرايط از هنر خود استفاده مي کنند. بر شمردن مشکلات خارجي و داخلي فرش ترکمن که مشمول تمامي شهرهاي ايران که داراي زمينه قالي بافي مي باشند و ارايه راهکارهاي مناسب در مقاله به منظور يافتن راهي بود که مشکلات فرش ترکمن را مرتفع کند. در اين مقاله سعي نموده ايم که به برخي مشکلات و چالشهاي فرش همراه با راه حلها اشاره کنم، اميد است نقطه شروعي باشد تا زمينه هاي توسعه صورت گيرد.
منبع:
1.« وضعيت فرش در بيست سال گذشته و دور نمائي از آينده آن »، قالي ايران، شماره 43 ، مرداد ماه 1381، صفحه 4 ـ 7
2.فرحبخش، ندا « بررسي عوامل وؤثر بر صادرات فرش »، فصلنامه پژوهش نامه اقتصادي، شماره 1،بهار 1381، صفحه 223 ـ 235
3.حسيني کيا، تقي « نقش مديريت بازاريابي در افزايش صادرات فرش دستباف ايران به بازارهاي جهاني و ارايه مدل تحليلي بازاريابي »، بازاريابي، شماره 15، اسفند 1381، 16 ـ 19
4.« نگاهي به مشکلات صنعت فرش ايران » ، اطلاعات ، شماره 22431، 9/12/1380، صفحه 5
5.« صادرات فرش ايران از چه رنج مي برد ـ رقابت ناسالم صادرکنندگان فرش به نفع رقبا تمام شد ـ آخرين قسمت »، گمرک، شماره 141، آذر 1380، صفحه 9
6.مريم نژاد، ولي « نگاهي به بازار جهاني فرش ايران، با تأکيد بر صادرات »، جهاد، شماره 236 ـ 237 ، دي و بهمن 1379، صفحه 52 ـ 56
7.« شکست در رقابت جهاني از سال 73 بدليل موانع متعدد، صادرات فرش دستباف ايران روند نزولي داشته و بتدريج عرصه جهاني را به کشورهائي چون هند و چين و پاکستان »، اقتصاد ايران، شماره 20، مهر 1379 ، صفحه 37 ـ 39